अणीबाणी

स्वातंत्र्य असूनही पारतंत्र्यात असल्याचा अनुभव, इंग्रजाप्रमाणे थोपलेल्या जुलमी राजवटीचा भारतीयांना झालेला पुन्हा एकदा साक्षात्कार आणि हिरावलेले स्वातंत्र्य पुन्हा मिळविण्यासाठी कित्येकांना विनाकारण द्यावी लागलेली आहुती.

विजय जोशी लिखित व चपराक प्रकाशित ‘अणीबाणी’ पुस्तक वाचले आणि अणीबाणी शब्दाचा अर्थ खऱ्या अर्थाने कळला. आपण आपल्या वाट्याला थोडीजरी तणावग्रस्त परिस्थिती आली तरी सहज बोलून जातो, ‘अणीबाणी आहे का ?’ किंवा हल्लीच्या सरकारला उद्देशून हा शब्द बोलल्याचे सतत कानावर पडते आहे. मात्र ‘अणीबाणी’ पुस्तक वाचल्यावर ती व्यक्ती ‘अणीबाणी’ शब्दाचा नक्की खूप जपून वापर करेल असे वाटते. 

 अणीबाणीत ज्यांनी काही काळ तुरुंगवास भोगला व जुलमी राजवटीचा जुलूम सोसला असे विजय जोशी यांनी अनुभवातून लिहिलेले ‘अणीबाणी’ पुस्तक आजच्या पिढीला कधी काळी लोकशाहीला कलंक ठरलेल्या इतिहासाबद्दल खूप काही माहिती सांगणारे आहे. 

भारताच्या इतिहासामधील १९७५ ते १९७६ दरम्यान २१ महिने तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी देशाची सुरक्षा धोक्यात असल्याचे कारण सांगून देशव्यापी अणीबाणी लागू केली होती. याद्वारे इंदिरा गांधींनी लोकशाही स्थगित करून भारत प्रशासनाचे सर्वाधिकार आपल्या हाती घेतले व निवडणुका अमर्यादित काळासाठी पुढे ढकलल्या होत्या. कारण अलाहाबाद उच्च न्यायलयाने त्यांच्या विरोधात निकाल दिला होता. १९७१ च्या निवडणुकीत सरकारी अधिकारी व यंत्रणेचा गैरवापर केल्याचा ठपका ठेवत पुढील सहा वर्ष लोकसभेची व विधानसभेची निवडणूक लढविता येणार नाही असा निकाल दिला होता. मात्र भ्रष्टाचार सिद्ध होऊही राजकीय महत्वाकांक्षेपायी इंदिरा गांधी सत्ता सोडायला तयार नव्हत्या. परिणामी अणीबाणी लागू करत जयप्रकाश नारायण, अटलबिहारी वाचपेयी, जॉर्ज फर्नांडिस अशा अनेक राजकीय विरोधकांना त्यांनी तुरुंगात डांबले होते, तसेच प्रसारमाध्यमांच्या अधिकारांवर गदा आणली होती. कोणीही त्यांच्या विरोधात ब्र शब्द जरी उच्चारला तरी कारवाई म्हणून वीस कलमी कार्यक्रम त्यांनी तयार केला होता. तो असा. 

१. अणीबाणीस विरोध करणाऱ्या कार्यकर्त्यास किंवा सत्याग्रहीस शिव्या देऊन अपमानित करणे व धिंड काढणे, २. सत्याग्रहीस विवस्त्र करून यातना देणे. ३. सत्याग्रहींना अटक केल्यानंतर त्यांना काही दिवस झोपू न देणे व उपाशी ठेवणे. ४. सत्याग्रहींच्या शरीरावर सिगारेटचे व मेणबत्यांचे चटके देणे. ५. अटक झालेल्या कार्यकर्त्यांना उलटे लटकवणे. ६. गुप्तांगात दांडा घुसवणे. ७. डोळ्यांत व गुप्तांगात लाल मिरचीची पावडर टाकून छळ करणे. ८. खुर्चीप्रमाणे उभे करून यातना देणे. ९. हातापायाची नखे उपटून काढणे. १०. विजेचे शॉक देणे. ११. झाडाला उलटे टांगून मार देणे व दहशत पसरवणे. १२. केस जोराचे उपटणे व भिंतीवर डोके आपटणे. १३. विवस्त्र करून बुटाने तुडवणे. १४. रोलर फिरवणे. १५. तळपायावर काठीने किंवा वेताने मांस येईपर्यंत मारणे. १६. इंग्रजी Z अक्षरासारख्या स्थितीत तासनतास उभे करणे. १७. अंडकोषाच्या गाठी दाबून वेदना देणे. १८. कडाक्याच्या थंडीत रात्रभर नागवे उभे करणे व थंड पाणी टाकणे. १९. झोपवून कोपरावर चालण्यास भाग पाडणे. २०. हाताच्या बोटात छडी ठेवून दाबणे  व गुडघ्यात दांडा ठेवून दाबणे. 

असे प्रकारचे अनन्वीत अमानवी अत्याचार अणीबाणीच्या काळात निरपराध जनतेवर केले गेले. तसेच महत्त्वाच्या वृत्तपत्रांच्या कार्यालयांची वीजसेवा खंडित केली गेली. एक प्रकारची हुकुमशाही राजवट सुरु झाली. कुणालाही आपले मत खुलेपणाने मांडता येत नव्हते किंवा आवाज उठवता येत नव्हता. असा लोकशाहीला काळींबा ठरलेला एकवीस महिन्यांचा काळ व त्याविरुद्ध दिलेली झुंज विजय जोशी यांनी ‘अणीबाणी’ पुस्तकात नेमकेपणाने मांडली आहे. 

अणीबाणी पुस्तक वाचताना अनेक गोष्टींची उकल होते. त्यात महत्त्वाची उकल पुस्तकाचे शीर्षक ‘अणीबाणी’ शब्दाबद्दल होते. इतिहासातही रूढार्थाने ‘आणीबाणी’ शब्द याप्रमाणे  वापरल्याचे निदर्शनास येते. मात्र तज्ञांच्या मते ‘अणीबाणी’ असा आहे. अणी म्हणजे निकाराची झुंज. तसेच अनेक ज्ञात-अज्ञात व्यक्तींच्या आणि सामाजिक संस्थाच्या नावांची ओळख होते, ज्यांनी अणीबाणीत स्वतःसह आपला संसार डावावर लावला व पुन्हा स्वातंत्र्य मिळविण्यास मोलाचे योगदान दिले. 

वाचक म्हणून अणीबाणी पुस्तक मला इतिहासाची नव्याने ओळख करून देणारे वाटले. कादंबरी नाही पण कादंबरीच्या अंगाने जाणारे पुस्तक असल्यामुळे ते अजिबात कंटाळवाणे वाटत नाही. किरकोळ एकदोन त्रुटी वगळता पुस्तक नव्या पिढीसाठी नक्कीच महत्त्वाचा दस्तावेज आहे. पुस्तकाला तितक्याच तोलामोलाची प्रस्तावना घनश्याम पाटील यांनी लिहिल्याने वाचक पुस्तक वाचण्यास प्रवृत्त होतो हे खासकरून नमुत करावेसे वाटते, अशा प्रत्यक्ष अनुभावावर आधारित असलेल्या ‘अणीबाणी’ या अस्सल ऐतिहासिक पुस्तकाचा वाचक भरभरून स्वागत करतील अशी आशा करतो.  लेखक  व प्रकाशकांच्या या निर्मितीला शुभेच्छा देतो. 

पुस्तक - अणीबाणी 

लेखक - विजय जोशी 

प्रकाशन – चपराक प्रकाशन 

प्रस्तावना - घनश्याम पाटील 

मूल्य - १५०रुपये.

पुस्तक परिचय – संजय द. गोराडे (नाशिक) 

मो नं – 9850691216.